Oorzaken bloedarmoede: wat zit erachter?

5 min leestijd

Bloedarmoede is een van de meest gemiste verklaringen voor aanhoudende vermoeidheid, tegenvallende sportprestaties en een gevoel dat je maar niet vooruitkomt. De oorzaken bloedarmoede zijn divers, maar in veel gevallen heel concreet en beïnvloedbaar. Of je nu intensief sport, weinig vlees eet of vrouw bent in de vruchtbare leeftijd: het risico is groter dan de meeste mensen denken. Dit artikel legt uit waar het vandaan komt, wat je eraan herkent en wat je kunt doen.

Wat is bloedarmoede precies?

Bloedarmoede (anemie) betekent dat je bloed onvoldoende rode bloedcellen heeft, of dat die cellen te weinig hemoglobine bevatten. Hemoglobine is het eiwit dat zuurstof van je longen naar je spieren en organen transporteert. Minder hemoglobine betekent minder zuurstof in je weefsel, en dat merk je.

De WHO hanteert als grenswaarden: hemoglobine onder 130 g/L voor mannen, onder 120 g/L voor vrouwen en onder 110 g/L voor zwangere vrouwen. Dit zijn gemiddelden. Sommige mensen functioneren slecht net boven die grens, anderen hebben nauwelijks klachten net eronder. Klachten plus bloedwaarden samen geven het volledige beeld.

De meest voorkomende oorzaken van bloedarmoede

Verreweg de meest voorkomende oorzaak wereldwijd is ijzertekort. Maar er zijn meer oorzaken, en die vragen soms een heel andere aanpak.

IJzertekort (ijzergebreksanemie)
Je lichaam heeft ijzer nodig om hemoglobine te maken. Als je minder ijzer binnenkrijgt dan je verliest, raakt je voorraad uitgeput. Dat gaat in fases: eerst daalt de ijzeropslag (ferritine), daarna de aanmaak van rode bloedcellen, en uiteindelijk hemoglobine zelf. Veelvoorkomende oorzaken van ijzertekort:

• Onvoldoende inname via voeding, bijvoorbeeld bij plantaardig eten zonder goede ijzerbronnen
• Bloedverlies door menstruatie, maagdarmbloedingen of regelmatig bloed doneren
• Verminderde opname door coeliakie of chronische darmontsteking
• Verhoogde behoefte tijdens zwangerschap of bij intensief sporten

Vitamine B12-tekort
B12 is nodig voor de aanmaak van rode bloedcellen. Een tekort leidt tot grote, slecht functionerende cellen, ook wel megaloblastaire anemie genoemd. Veganisten en vegetariërs lopen meer risico, evenals mensen met maagproblemen of die het medicijn metformine gebruiken.

Foliumzuurtekort
Foliumzuur (vitamine B9) speelt een vergelijkbare rol als B12 bij de celvorming. Tekort komt voor bij eenzijdige voeding, hoog alcoholgebruik en zwangerschap, waarbij de behoefte sterk stijgt.

Anemie door chronische ziekte
Bij chronische ontstekingen, nierproblemen of auto-immuunziekten kan de aanmaak van rode bloedcellen verstoord raken, ook zonder dat er sprake is van ijzertekort. De opslag van ijzer is dan normaal, maar het lichaam kan het niet goed gebruiken.

Erfelijke aandoeningen
Sikkelcelanemie en thalassemie zijn erfelijke vormen waarbij de structuur van hemoglobine of de aanmaak ervan afwijkend is. Deze vormen vragen specialistische begeleiding.

Bloedarmoede en sport: wat je merkt en waarom het telt

Als je traint maar je hemoglobine is laag, heeft je lichaam minder capaciteit om zuurstof naar je spieren te sturen. Dat merk je als:

• Snellere vermoeidheid dan op basis van je inspanning verwacht
• Een hogere hartslag bij hetzelfde tempo of gewicht
• Trage herstel na trainingen
• Concentratieproblemen en prikkelbaarheid

Sporters, en dan met name duuratleten, vrouwen die veel trainen en mensen die weinig dierlijk voedsel eten, hebben een verhoogd risico op ijzertekort. Intensief sporten verhoogt namelijk de ijzerbehoefte. Daarboven speelt mechanische hemolyse een rol bij hardlopers: rode bloedcellen gaan kapot door de herhaalde impact van voeten op de grond.

Als je twijfelt of bloedarmoede jouw tegenvallende prestaties verklaart, is een bloedtest de enige betrouwbare manier om dat te achterhalen. Vraag daarbij ook ferritine te laten meten, niet alleen hemoglobine. Lage ferritine kan al klachten geven voordat hemoglobine daalt.

Voeding en bloedarmoede: wat helpt

IJzer uit voeding komt in twee vormen: heemijzer uit dierlijke producten en non-heemijzer uit plantaardige bronnen. Heemijzer wordt gemiddeld beter opgenomen, zo'n 15 tot 35 procent versus 2 tot 20 procent voor non-heemijzer. Dat verschil is groot en relevant als je weinig of geen vlees eet.

Goede bronnen van heemijzer: rood vlees, lever, kip en vis. Goede bronnen van non-heemijzer: peulvruchten, tofu, spinazie, verrijkte granen en noten. Meer over eiwitrijke voedingsbronnen en hoe je die praktisch inpast vind je in het overzicht over eiwitten.

Wat de opname van non-heemijzer verbetert:

• Vitamine C bij de maaltijd, bijvoorbeeld een glas sinaasappelsap of paprika bij je peulvruchten
• Heemijzer (vlees) combineren met plantaardige ijzerbronnen

Wat de opname remt:

• Koffie en thee direct bij de maaltijd drinken
• Calciumrijke producten zoals melk of kaas tegelijk met ijzerbronnen eten
• Fytinezuur in granen en peulvruchten, al vermindert weken of fermenteren dat effect

Voor vitamine B12 geldt iets anders: B12 zit uitsluitend in dierlijke producten. Als je vegetarisch of veganistisch eet, is suppletie geen keuze maar een noodzaak. Welke supplementen hierbij relevant zijn lees je in het supplementenoverzicht.

Veelgestelde vragen

Hoe weet ik of ik bloedarmoede heb?

Dat kun je niet vaststellen op basis van klachten alleen. Vermoeidheid, bleekheid en kortademigheid zijn mogelijke aanwijzingen, maar horen ook bij tientallen andere oorzaken. Een bloedtest bij de huisarts is de enige manier om zekerheid te krijgen. Vraag daarbij specifiek om ferritine, vitamine B12 en foliumzuur, niet alleen het standaard bloedbeeld.

Kan ik bloedarmoede verbeteren door meer ijzer te eten?

Bij ijzergebreksanemie die ontstaan is door onvoldoende inname: ja, in veel gevallen helpt dat. Maar als de oorzaak bloedverlies of een absorptieprobleem is, is voeding alleen meestal niet genoeg. Dan zijn supplementen of behandeling van de onderliggende oorzaak nodig. Bespreek dat altijd met een arts.

Zijn ijzersupplementen veilig om zomaar te nemen?

IJzersupplementen zijn effectief bij een aangetoond tekort, maar niet zonder bijwerkingen zoals obstipatie en misselijkheid. Te veel ijzer kan ook schadelijk zijn. Slik ze alleen op aanraden van een arts, na bloedonderzoek dat een tekort heeft aangetoond.

Mag ik blijven sporten als ik bloedarmoede heb?

Dat hangt af van de ernst. Bij milde bloedarmoede kun je in de meeste gevallen gewoon blijven trainen, al verloopt herstel wat trager. Bij ernstige bloedarmoede is het verstandig het rustiger aan te doen totdat je waarden hersteld zijn. Overleg met je huisarts wat in jouw geval verstandig is.

Kan bloedarmoede ook komen door te weinig calorieën eten?

Indirect wel. Wie langdurig te weinig eet, krijgt vaak ook te weinig ijzer, B12 en foliumzuur binnen. Dat verhoogt het risico op tekorten. Als je bezig bent met afvallen, is het de moeite waard om op voedingskwaliteit te letten, niet alleen op hoeveelheid. In de complete gids over afvallen staat meer over hoe je dat aanpakt zonder tekorten op te lopen.

Als je vermoeider bent dan op basis van je training en slaap logisch lijkt, is een bloedtest een van de eerste dingen die je kunt doen. De oorzaken van bloedarmoede zijn in veel gevallen aan te pakken via voeding, gerichte suppletie of behandeling van wat eronder ligt. Zodra je weet wat de oorzaak is, heb je ook iets om op te sturen.