Bloedarmoede oorzaken: wat zit er achter?

4 min leestijd

Als je voortdurend moe bent, snel buiten adem raakt of je hoofd voelt tollen na het opstaan, kan bloedarmoede een verklaring zijn. Bloedarmoede, ook wel anemie genoemd, betekent dat je bloed te weinig rode bloedcellen of te weinig hemoglobine bevat om zuurstof goed door je lichaam te vervoeren. De oorzaken van bloedarmoede lopen sterk uiteen, van een simpel tekort aan ijzer in je voeding tot onderliggende ziekten die je bloedaanmaak verstoren. Begrijpen waar het vandaan komt, is de eerste stap naar een oplossing.

IJzertekort: de meest voorkomende oorzaak

Wereldwijd is ijzertekort de vaakst voorkomende oorzaak van bloedarmoede. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) schat dat ongeveer de helft van alle gevallen van bloedarmoede hieruit voortvloeit. IJzer is nodig om hemoglobine te maken, het eiwit in rode bloedcellen dat zuurstof bindt. Als je te weinig ijzer binnenkrijgt of opneemt, daalt je hemoglobinegehalte.

Wie risico loopt op ijzertekort:

• Vrouwen met een zware menstruatie
• Zwangere vrouwen, door de hogere ijzerbehoefte
• Vegetariers en veganisten, omdat plantenijzer (non-heemijzer) slechter wordt opgenomen dan dierlijk ijzer
• Mensen die veel intensief sporten, met name duursporters
• Mensen met darmaandoeningen zoals coeliakie of de ziekte van Crohn

Opname van ijzer is niet alleen afhankelijk van hoeveel je eet. Vitamine C verbetert de opname van non-heemijzer aanzienlijk, terwijl koffie, thee en calciumrijke producten de opname juist remmen als je ze gelijktijdig nuttigt. Als je vermoedt dat ijzer een rol speelt, kun je via ijzersuppletie overwegen, maar laat eerst je ferritinewaarden bepalen door een arts.

Vitamine B12 en foliumzuurtekort

Een tekort aan vitamine B12 of foliumzuur leidt tot megaloblastaire anemie. Bij deze vorm zijn de rode bloedcellen te groot en werken ze slecht. Ze vervoeren minder zuurstof en worden sneller afgebroken.

Vitamine B12 zit vrijwel uitsluitend in dierlijke producten: vlees, vis, eieren en zuivel. Veganisten hebben daardoor zonder suppletie een groot risico op een tekort. Maar ook mensen die maagzuurremmers gebruiken (PPI's) lopen risico, omdat maagzuur nodig is om B12 los te maken van eiwitten in voeding. Ouderen maken bovendien minder intrinsieke factor aan, het eiwit in de maag dat B12 absorptie mogelijk maakt.

Foliumzuur zit in groene bladgroenten, peulvruchten en volkorenproducten. Een tekort ontstaat sneller bij een eenzijdig voedingspatroon, overmatig alcoholgebruik of tijdens de zwangerschap. Als je weinig gevarieerd eet, is het de moeite waard om te kijken naar je totale voedingsinname en of je genoeg micronutrienten binnenkrijgt.

Chronische aandoeningen als onderliggende oorzaak

Bloedarmoede door chronische ziekte is de op een na meest voorkomende vorm. Hierbij verstoort langdurige ontsteking de aanmaak en levensduur van rode bloedcellen. Het lichaam houdt ijzer vast in de weefsels, maar maakt het minder beschikbaar voor bloedcelproductie.

Aandoeningen die dit kunnen veroorzaken:

• Reumatoide artritis en andere auto-immuunziekten
• Chronische nierziekten, waarbij de nieren minder erytropoetine aanmaken, het hormoon dat rode bloedcelproductie stimuleert
• Kanker en chemotherapie
• Chronische infecties zoals hiv of tuberculose
• Inflammatoire darmziekten

Bij deze vorm helpt ijzersuppletie doorgaans weinig, omdat het probleem niet de inname maar de verwerking is. De behandeling richt zich op de onderliggende aandoening.

Bloedverlies als directe oorzaak

Acuut of chronisch bloedverlies puurt je ijzervoorraden uit en verlaagt je rode bloedcelvolume. Zichtbaar bloedverlies bij een wond of operatie is duidelijk, maar verborgen bloedverlies is verraderlijker. Een maagzweer, darmbloeding of poliepen in de darm kunnen jarenlang langzaam bloeden zonder dat je het merkt.

Regelmatige bloeddonatie kan bij sommige mensen ook bijdragen aan lichte ijzerdaling, met name als de voeding de reserves niet snel genoeg aanvult. Als je actief traint en merkt dat je prestaties dalen zonder duidelijke reden, is een bloedonderzoek een logische eerste stap. Krachttraining en voeding gaan hand in hand met herstel, en als je bloed de zuurstof niet goed vervoert, merk je dat direct in je krachtprestaties en herstel.

Veelgestelde vragen

Wat zijn de eerste tekenen van bloedarmoede?

De meest voorkomende klachten zijn aanhoudende vermoeidheid, bleekheid, kortademigheid bij lichte inspanning, duizeligheid en hoofdpijn. Sommige mensen merken ook hartkloppingen of concentratieproblemen. De klachten komen langzaam opzetten als het een chronisch tekort is, waardoor je ze soms normaliseert voordat je een dokter raadpleegt.

Kan ik bloedarmoede zelf oplossen met voeding?

Bij milde ijzertekortanemie kan een betere voeding inderdaad helpen. Denk aan rood vlees, peulvruchten, donkere bladgroenten en toevoeging van vitamine C aan ijzerrijke maaltijden. Voor een B12-tekort bij veganisten is suppletie bijna altijd nodig, omdat voedingsbronnen beperkt zijn. Maar als de bloedarmoede al ernstig is of een andere oorzaak heeft, is voeding alleen onvoldoende. Laat het altijd eerst onderzoeken.

Is bloedarmoede gevaarlijk bij sporten?

Ja, zeker bij intensief sporten. Je spieren hebben zuurstof nodig, en als je hemoglobine laag is, leveren ze minder. Je merkt dat aan snellere vermoeidheid, een hogere hartslag bij dezelfde inspanning en langzamer herstel. Doorgaan met zware trainingen bij onbehandelde bloedarmoede vergroot het risico op overbelasting. Laat bloedarmoede eerst behandelen voor je je trainingsschema opvoert.

Hoe wordt bloedarmoede vastgesteld?

Via een bloedonderzoek. De huisarts kijkt naar hemoglobine, hematocriet, rode bloedcellen en vaak ook ferritine (ijzerreserves), vitamine B12 en foliumzuur. Afhankelijk van de waarden en je klachten wordt er verder onderzoek gedaan naar een mogelijke onderliggende oorzaak.

Hoeveel eiwit heb ik nodig als ik bloedarmoede heb?

Hemoglobine bestaat voor een groot deel uit eiwit, dus een voldoende eiwitinname ondersteunt de bloedcelproductie. De algemene aanbeveling voor actieve mensen ligt rond de 1,6 gram eiwit per kilogram lichaamsgewicht per dag. Je leest meer over eiwitbronnen en hoeveelheden op de eiwitpagina. Maar eiwit lost een ijzer- of B12-tekort niet op. Beide zijn nodig.

Bloedarmoede heeft zelden een enkelvoudige of voor de hand liggende oorzaak. Een bloedonderzoek bij de huisarts geeft je in een keer duidelijkheid over wat er speelt. Pas daarna heeft het zin om te kijken naar suppletie, voedingsaanpassingen of andere maatregelen. Zelf blijven raden op basis van klachten alleen levert zelden het goede antwoord op.